2. TÜRKİYE TOPRAKLARININ ÇORAKLIK DURUMU

Türkiye’deki tüm mevcut veriler çoraklığın oluşmasında

· iklim,

· drenaj,

· tarımsal işlemler ve

· toprak karekteristiklerinin

etkili olduğunu, bu faktörlerin etkilerini birbirinden ayrı olarak değerlendirmenin çok zor olduğunu ortaya koymaktadır.

Türkiye'de kurak ve yarı kurak iklim koşullarının etkisiyle beraber,  kuru tarımdan sulu tarıma geçildiği ilk dönemlerdeki yüksek ürün artışına aldanarak, birçok sulama projesi tarla içi hizmetleri tamamlanmadan, çiftçilere sulama konusunda gerekli bilgiler aktarılmadan ve önlemler alınmadan hayata geçirilmiş, bunun sonucunda da verimli topraklar da çoraklaşma başlamıştır. Böylece doğal olarak var olanlara, yeni çorak topraklar eklenmiştir. Bu süreç sonunda, alt yapı olmadan sulanan alanlarda sürekli bir üretim artışı sağlamanın söz konusu olamayacağı, sulama yatırımlarının toprak ve su kaynakları açısından entegre bir proje olmasının gerekliliği açık bir şekilde anlaşılmıştır. Çoraklığın genellikle ovalarda ve kapalı havzalarda, sulamaya elverişli derin topraklarda oluşumu aslında verim potansiyeli yüksek olması gereken bu toprakları hemen hemen istifade edilemez duruma getirmiştir. Çoraklığın ortadan kaldırılması halinde bunların birinci sınıf tarım toprağına dönüşeceği şüphesizdir.

Ülkemizde tuzlu ve sodyumlu toprakların ilk etüdü ve sınıflandırması, K.Ö. Çağlar tarafından yapılarak, bu toprakların yayılış alanları ve genel özellikleri açıklanmıştır. Örneğin karabarut yapımında kullanılan güherçileli (nitratlı) topraklara "tatlı çorak", klor, sülfat ve karbonat iyonlarını kapsayanlara da "acı çorak" denilmiştir. Çorak öztürkçe bir sözcük olup, "Çor" hastalık demektir. Türk köylüsünün, toprağın verimsizliğini yada düşük verimli olmasını tanımlayabilmek için bu adı benimsediği sanılmaktadır. Bu rehber içinde “Çorak” terimi tuz, sodyum ve bor tesir etmiş topraklar için kullanılmıştır.

Türkiye' de tuzlu ve sodyumlu toprakların ilk ön etüdleri Oakes tarafından 1954 yılında yapılmıştır. Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü tarafından toprak etüdleri, tüm fiziksel ve kimyasal laboratuvar analizleri yapılan bu çalışma, bir ön etüd ve daha çok istikşafi bir öneme sahiptir. Bu çalışmada soloncak (tuzlu) topraklar ve zayıf drenaj ve buna bağlı olarak tuzluluk sorunu gösteren hidromorfik alüviyal topraklar ile kıyı kumul ve bataklık kompleksleriyle birlikte tarıma elverişsiz topraklar belirlenmiştir. Bu sorunlu topraklardan bazıları fazla tuz mevcudiyetiyle oluşmuş hakiki solancaklardır. Bazıları ise evvelce normal olan topraklara sonradan sulama suları veya sulama kanallarından sızan sularla ilave edilen tuzlarla meydana gelmiş topraklardır.

Resim 1. İç Anadolu bölgesinde kalsiyum sülfat, sodyum sülfat ve sodyum klorür tuzlarının hakim olduğu çorak topraklar ve bu alanlara özgü endemik bitki olan gypsophila oblanceolata (çevgen).

Türkiye topraklarının etüdü ile ilgili bu çalışmada, soloncakların genellikle üç tipte olduğu ve bu sahalarda;

· tuzların eski göl yataklarında olduğu gibi su basmalarıyla biriktiği,

· tuzların yüzeye yakın taban altı suyundan kapillarite ile yükselerek birikmesi,

· bu iki oluşum şeklinin müşterek etkisiyle tuzlanmanın meydana geldiği belirtilmiştir.

Hidromorfik tuzlu alüviyal topraklar ise esas olarak ara sıra meydana gelen su taşkınlarının etkisinde kalan veya uzun müddet yaş kalan zayıf drenaja sahip sahalarda Türkiye’nin hertarafında akarsu vadilerinde, delta ve havzalarda diğer alüviyal topraklarlarla birlikte meydana gelmişlerdir. Bir çoğu nehirlerin taşkın sahalarındaki seviye bakımından alçak olan yerlerde görüldüğü gibi Konya havzasında olduğu gibi geniş alanlar kaplamaktadır. Ayrıca, kıyı kumul ve bataklık komplekslerinde tuza dayanıklı bazı otların ve sazların yetişebildiği, bu sahaların drenaj vasıtasıyla ıslahının mümkün olduğu ancak ıslahın doğal yaşam da gözönünde tutulacak olursa pratik ve devamlı olmayacağı da ifade edilmiştir.

Resim 2. Tuzlu bataklık alanlar ve sodyum klorür, magnezyum klorür tuzlarının hakim olduğu bu alanlarda yetişen juncaceae (hasırotugiller).

Türkiye Toprakları çalışmasından sonra yoklama kademesinde yapılan Türkiye Geliştirilmiş Toprak Haritası Etüdlerinden (1966-1971) bulgular derlenerek Türkiye Arazi Varlığı Envanteri hazırlanmıştır (1978). Türkiye Geliştirilmiş Toprak Haritası etüdlerinde kullanılan tuzluluk ve alkalilik kriterlerine göre Türkiye’de 1 518 722 ha alanda tuzluluk ve alkalilik (çoraklık) sorunu tespit edilmiştir (Çizelge 2).

  Çizelge 2. Türkiye topraklarının tuzluluk derecesi ve alanları

Tuzluluk derecesi	Alan (ha)	Toplamdaki %’si
Hafif Tuzlu	614 617	41
Tuzlu	504 603	33
Alkali	8 641	0.5
Hafif Tuzlu Alkali	125 863	8
Tuzlu Alkali	264 958	17.5
Toplam	1 518 722	100

Bu verilere göre çorak araziler ülkemiz yüzölçümünün % 2'sine, toplam işlenen  arazilerinin (27 699 003 ha) % 5.48’ ine, 8.5 milyon hektarlık ekonomik sulanabilir arazinin % 17'sine eşdeğer büyüklüktedir. Toplam çorak alanların % 74’ü tuzlu, % 25.5’i tuzlu-alkali ve % 0.5’i alkali (sodyumlu) topraklardan oluşmaktadır. Çorak toprakların büyük bir kısmını tuzlu topraklar oluşturmuştur. Türkiye Arazi Varlığı Envanterine göre Türkiye’de 2 775 115 ha alanda yaşlık (drenaj) sorunu vardır. Toplam miktara göre 1 689 358 hektar alan yetersiz drenajlı, 776 312 hektar alan fena drenajlı, 283 381 hektar alan bozuk drenajlı, 26 064 hektar alan aşırı drenajlıdır.

Şekil 1. Türkiye’de toplam işlenen arazi miktarına göre toprak tuzluluk derecesine bağlı olarak  çorak toprakların dağılımı (%).

Türkiye Geliştirilmiş Toprak Haritası Etüdlerinden sonra geçen yaklaşık 20 yıllık süreçte tarla içi geliştirme hizmetleri, yapılan yatırımlar ve çiftçi uygulamalarıyla toprak özelliklerinde ve arazi kullanma şekillerinde önemli değişmeler olmuştur. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğünün il arazi varlığı raporlarına göre 2000’li yıllarda yapılan değerlendirmeler çerçevesinde Türkiye’de yaşlık (drenaj) ve çoraklık problemi olan alanların illere göre dağılımı Çizelge 3’de özetlenmiştir. Bu raporlara göre arazilerin kullanma şekilleri itibariyle Türkiye’de kuru tarım alanlarının 163 638 hektarında, sulu tarım alanlarının 449 709 hektarında, bağ-bahçe alanlarının 9 050 hektarında, çayır-mera kullanım alanlarının 733 422 hektarında, Orman-funda alanlarının 11 436 hektarında çoraklık sorunu vardır.

Çizelge 3. Türkiye’de yaşlık ve çoraklık problemi olan arazilerin illere göre dağılımı

İL	yaşlık	çoraklık	toplam (ha)
Adana Adıyaman Afyonkarahisar Ağrı Amasya Ankara Antalya Artvin Aydın Balıkesir Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Isparta İçel İzmir İstanbul Kahramanmaraş Kars Kastamonu Kayseri Kırklareli Kırşehir Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yozgat Zonguldak TOPLAM	34  883     1 341  25 250 16 106      809 12 890 62 528   2 030 18 022 28 887   3 824      762   5 500   9 046 34 652 51 599 23 414   5 082   6 103 10 082      399 11 805      462    6 464 18 818  31 231   1 085   1 106 23 847   7 473 10 985 27 499   8 380 25 536 17 896 20 984 29 518   2 973 24 613   6 164 13 337 11 847          120 594 33 447     533 19 373   1 226 16 678 35 105   9 273 22 694      927 74 177 83 331     510   7 061 12 619      882   4 468   2 072      366   1 930   1 936 31 289   1 140   5 715       1 142 578	109 762 -   54 761   10 599     3 789   39 777     8 515 -   72 998   13 337        870 -      6 874        312      2 814     10 041      9 688      8 792    12 457    30 730 - 32 770 -    3 721 17 920 32 667 - - -   9 830 38 841   1 865 46 826 63 754  1 373     205 54 549        39 73 707     312 24 627      373               266 435    9 873 - 40 940 - 21 945 32 297   4 604 56 843        42   2 705 31 655 -      374 21 836 -     384 1 639 - -    586                35 027      39 -           1 326 719	144 645     1 341   80 011   26 705     4 598   52 667   71 043     2 030   91 020   42 224     4 694        762    12 374      9 358   37 466   61 640    33 102   13 874   18 560   40 812        399   44 575        462   10 185   36 738   63 898      1 085      1 106    23 847   17 303   49 826    29 364    55 206   89 290   19 269   21189    84 067     3 012    98 320      6 476    37 964    12 220                  387 029    43 320         533     60 313       1 226     38  623      67 402     13  877                   179 537          969      76 882                  114 986          510       7 435     34 455          882       4 852        3 711          366       1 930       2 522     66 316       1 179       5 715                2 569 297