11. ÇORAK ISLAHI ARAŞTIRMA BULGULARI
Ülkemizde tuzluluk zararı ilk önce sulama sistemlerinin kurulduğu alanlarda ortaya çıkmıştır. İlk modern sulama sistemi Konya - Çumra ovasında 53 600 hektar alanı sulamak üzere 1908 yılında inşa edilmiştir. Bir diğer büyük sulama sistemi ise 1944 yılında Adana-Tarsus ovasında 17 000 hektar alanı sulamak üzere Seyhan sağ sahil sulamasıdır. Ege ve İç Anadolu’daki diğer sulama proje alanlarında olduğu gibi bu ilk proje sahalarında tuzluluğa yol açan drenaj sorunları ortaya çıkmıştır. Sulu tarımla birlikte oluşan bu sorunların halledilebilmesi, tuzlu toprakların ıslahı için ilk adım olarak Tarım Bakanlığı ve DSİ arasında 1946 yılında yapılan anlaşma çerçevesinde Sulu Ziraat Deneme İstasyonlarının kurulmasıyla başlamıştır. Devlet Sulama Şebekeleri içinde çoraklaşmanın başlamasıyla bu alanlarda tuzluluğun ve sodyumluluğun giderilmesi için gerekli ıslah ölçütlerini bulmaya yönelik ilk araştırmalarda Tarsus'ta Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü tarafından yapılmıştır. Başlangıçta bu alanların ıslahı, çayır ve çeltik yetiştirilerek yıkanması şeklinde ele alınmıştır.
Çorak toprakların ıslah edilmesi planlanırken, kullanılacak olan ıslah maddesinin cinsi, miktarı ve yıkama suyu miktarı ile ıslah süresi, bilinmesi gerekli ölçütlerdir. Islah ölçütleri, yapılacak olan yatırımın ekonomisini ve başarısını etkileyen başlıca etmenlerdir. Islah işleminden sonra uygun koşullar yaratılmadığı durumlarda toprakların yeniden çoraklaşması kaçınılmazdır. Çorak toprakların ıslah ölçütlerinin belirlenmesinde en güvenilir yöntemin sorunlu alanlarda yapılan denemeler olması, ülkemizde ıslah araştırmalarının bu doğrultuda yapılmasına neden olmuştur. Kuramsal eşitlikler ya da modellerle hesaplanan jips ve diğer ıslah maddelerinin miktarları, sorunlu alanlarda tarla denemeleriyle uygulanmakta, elde edilen bulgulara göre proje sahasında gerekli ıslah kriterleri uygulamaya yönelik olarak hesaplanmaktadır. TOPRAKSU ve daha sonra Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüleri tarafından Türkiye’nin değişik bölgelerinde ve ovalarında yapılan tarla denemelerinin uygulamaya yönelik sonuçları Türkiye Çorak Islahı Rehberinde ova bazında kapsamlı olarak verilmiştir. Rehberde; Tuzluluk ile ilgili değerlendirmede, toprak tuzluluğunu tuzlu topraklar için sınır değer olarak kabul edilen 4 dS/m'ye düşürmek için değişik toprak derinliklerine göre uygulanması gerekli yıkama suyu miktarları cm olarak verilmiştir. Bor ile ilgili değerlendirmede, topraktaki bor'u 1-2 ppm'e düşürmek için değişik toprak derinliklerine göre uygulanması gerekli yıkama suyu miktarları cm olarak verilmiştir. Sodyumluluk ile ilgili olarak, arazide rastlanan değişebilir sodyum yüzdesi miktarını (DSY), sınır değer kabul edilen 15'in altındaki bir değere örneğin 10'a düşürmek için uygulanması gerekli ıslah maddesi miktarı ton/da ve yıkama suyu miktarı ise cm olarak verilmiştir. Bazı durumlarda sadece yıkama suyu uygulaması yeterli olmuştur. Yapılan bazı çorak toprakların ıslahı araştırmalarının sonuçları aşağıdaki çizelgede özet halinde verilmiştir.
Çizelge 14. Değişik ovalarda yapılmış bazı çorak ıslahı araştırma sonuçları
|
Yer |
Toprak özellikleri |
Yağış (mm/yıl) |
Islahı |
|
|
EC:24 dS/m, DSY: 40 |
|
Jips, |
|
Konya Ereğli Ovası |
Bor: 4.4 ppm, Bünye:Killi |
320 |
10 ton/ha |
|
|
pH: 8.35 Dt: 20 cm |
|
Dys : 210 cm |
|
|
EC:23 dS/m, DSY: 37 |
|
Aralıklı Göllendirme |
|
Aşağı Seyhan Ovası |
Bor: -, Bünye: Killi |
612 |
Dys : 300 cm |
|
|
pH: 8.10, Dt : 20 cm |
|
|
|
|
EC: 16 dS/m, DSY:40 |
|
Jips, |
|
Iğdır Ovası |
Bor: 11 ppm, Bünye: Killi |
251 |
17 ton/ha |
|
|
pH: 9.30, Dt: 20 cm |
|
Dys : 300 cm |
|
|
EC:19 dS/m, DSY: 40 |
|
Jips |
|
Aşağı Kızılırmak |
Bor: 1.2 ppm, Bünye:Killi |
390 |
4 ton/ha |
|
|
pH: 8.20 Dt : 20 cm |
|
Dys : 180 cm |
|
|
EC: 5 dS/m, DSY:30 |
|
Jips |
|
Ankara Mürted |
Bor: 12 ppm, Bünye: Killi |
382 |
12 ton/ha |
|
|
pH: 9.15 Dt : 20 cm |
|
Dys : 120 cm |
|
|
EC: 1.26 dS/m, Değ.Mag.Y: 80 |
|
Jips, |
|
Denizli Acıpayam |
Bor: -, Bünye:Killi |
526 |
11 ton/ha |
|
|
pH: 8.50 Dt : 40 cm |
|
Dys : 140 cm |
|
|
EC:4 dS/m, DSY:25 |
|
Jips, |
|
Serik Ovası |
Bor: -, Bünye:Siltli killi tın |
1068 |
10 ton/ha |
|
|
pH: 8.20 Dt : 20 cm |
|
Dys : 140 cm |
|
|
EC: 10 dS/m, DSY: 25 |
|
Jips, |
|
Sakarya Pamukova |
Bor: 8,5 ppm, Bün:Kil, Kumlukil |
795 |
12 ton/ha |
|
|
pH: 8.10, Dt : 40 cm |
|
Dys : 140 cm |
|
|
EC: 10 dS/m, DSY: 40 |
|
Jips, |
|
Menemen Ovası |
Bor: eseri, Bünye : Siltli tın |
588 |
7 ton/ha |
|
|
pH: 8.40, Dt : 40 cm |
|
Dys: 100 cm |
|
|
EC:15 dS/m, DSY: 21 |
|
Jips, |
|
Harran Ovası |
Bor: - Bünye : Killi, Dt: 40 cm |
352 |
5 ton/ha Dys: 90 cm |
|
|
EC:17 dS/m, DSY: 10 |
|
Aralıklı Göllendirme |
|
Bafra Ovası |
Bor: 0.86 ppm, Bünye:Siltli tın, Killi, pH: 8.00, Dt : 20 cm |
657 |
Dys : 170 cm |
EC: Elektriksel iletkenlik (tuz)
DSY: Değişebilir Sodyum Yüzdesi
Değ.Mag.Y: Değişebilir Magnezyum Yüzdesi
Dys: Yıkama suyu miktarı.
Dt: Toprak derinliği
Aralıklı göllendirme yıkama yöntemi
Yağış mm/yıl olarak uzun yıllar ortalaması
Jips : uygun ıslah maddesi ve miktarı