Yurdumuz Toprak ve Su kaynaklarının tarımda kullanılması konusundaki kamu tarafından ilk resmi çalışmalar Tarım Bakanlığı’nın 1932 yılında “Eskişehir Kuru Ziraat Deneme İstasyonu”nu kurması ile başlamıştır.

1944 yılından sonra Bayındırlık ve Tarım Bakanlıkları,Çukurova Bölgesinde sulu tarım olanakları üzerinde birlikte incelemelere başlamış ve 1947 yılında Ceyhan-Seyhan ve Berdan nehirleri arasındaki geniş ovalarda çiftçilerin sulama kültürünü artırmak ve yeniden kurulacak sulama tesisleri için gerekli doneleri temin etmek amacı ile Tarsus’ta ilk “Sulu Ziraat Deneme İstasyonu”nu kurmuştur.

Bu kuruluşun kısa sürede yapmış olduğu olumlu çalışmalar sonucunda; 1949’da Menemen, 1950’de Kadınhan, 1953’de Çumra, 1955’ de Eskişehir Sulu Ziraat Deneme İstasyonları ile 1954’de Ankara Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü faaliyete geçirilmiştir.

Daha sonra TOPRAKSU Genel Müdürlüğünün Tarım Bakanlığı bünyesinde ilk nüvesi 1952 yılında 3203 sayılı yasadan yararlanarak Ziraat İşleri Genel Müdürlüğüne bağlı olarak kurulan “Sulama ve Kurutma İşleri Şubesi” olmuştur. Bu Şube 1957 yılında Ziraat İşleri Genel Müdürlüğünden ayrılarak Daire Reisliği haline getirilmiştir. Toprak ve su konularında yaptığı deneme, araştırma, demonstrasyon, teknik yardım,eğitim ve öğretim faaliyetleri ile kamuyu ilgilendiren küçüksu tesislerinin kurulması, sulu tarım alanlarının sulamaya hazırlanması, toprak muhafaza ve arazi ıslahı konularında göstermiş olduğu olağanüstü gayretler, gerek kamuoyunun, gerekse çiftçilerin ve üniversitelerin yakın ilgisini çekmiştir. Bunun sonucu olarak 27.2.1960 tarih ve 7457 sayılı “ Toprak Muhafaza ve Zirai Sulama İşleri Umum Müdürlüğü” yasası ile Tarım Bakanlığına bağlı bir Genel Müdürlük haline gelmiştir. Bu yasa “TOPRAKSU” rumuzunun kullanılmasını da kabul etmiştir. TOPRAKSU Genel Müdürlüğü daha sonra Bakanlar Kurulu’nun 16.7.1964 tarih ve 6/3349 sayılı Kararı ile Köyişleri ve Kooperatifler Bakanlığı’na bağlanmıştır.

7457 sayılı kuruluş kanununun 2. maddesine göre TOPRAKSU Genel Müdürlüğünün görevleri 4 ana başlık altında şöyle özetlenebilir.

1.2.1. ARAŞTIRMA ALANINDA :

- Toprak ve su kaynakları ile ilgili her türlü araştırma yapmak,

- Bölgesel ve ülkesel rehberler hazırlamak,

- Eğitim, öğretim ve teknik yardımda bulunmak,

- Deneme ve demonstratif çalışmalar yapmak.

- Toprak etütlerine esas usul ve standartları tespit etmek,

- Toprak haritalarını yapmak,

- Toprak sınıflarını tayin etmek,

- Her türlü toprak tahlili yapmak,

- Arazilerin kullanılabilme kabiliyetlerini tespit etmek,

- Toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesi ile ilgili kredi projeleri hazırlamak,

- Kredi temini ve uygulamasını sağlamak,

- Teknik yardımda bulunmak,

- Kooperatifler kurdurmak ve tesislerin işletmelerini sağlamak.

- Erozyonu önlemek,

- Tesviye-drenaj ve tarla içi yollarını yapmak,

- Arazi toplulaştırması yapmak,

- Makilik-fundalık ve taşlı araziyi imar ve ihya etmek,

- Tuzlu ve alkali toprakları ıslah etmek,

- Gölet yapmak,

- Küçük sular üstünde sulama tesisleri kurmak,

- Yer altı ve yerüstü sularından pompajlı sulamalar yapmak.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü, Ek-1 ve Ek-1/1’ deki şemada görüldüğü gibi bir Genel Müdürün yönetiminde merkez ve taşra olmak üzere iki grupta teşkilatlanmıştır.

Planlayıcı, programlayıcı, denetleyici ve diğer kamu kurumları ile eşgüdümü sağlamak üzere 2’si denetleme ve danışma birimi olmak üzere toplam 11 üniteden oluşmaktadır. Bu üniteler ;

- Murakabe Kurulu Başkanlığı,

- Hukuk Müşavirliği,

- Program ve Planlama Dairesi Başkanlığı,

- Küçük Su İşleri Dairesi Başkanlığı,

- Zirai Sulama Developmanı Dairesi Başkanlığı,

- Kredi ve İşletme Dairesi Başkanlığı,

- Toprak Etütleri ve Haritalama Dairesi Başkanlığı,

- Makine ve İkmal Dairesi Başkanlığı,

- Araştırma Dairesi Başkanlığı,

- Eğitim ve İdari İşler Dairesi Başkanlığı,

- Havza Islahı ve Göletler Dairesi Başkanlığı, dır.

- Genel Müdürlük politika, prensip, program ve emirlerine göre TOPRAKSU konularında yatırım, teknik yardım, kredi ve eğitim hizmetlerinin etüt, envanter, plan ve programlarını yapıp, projeleri uygulayan, işletme hizmetlerini yerine getiren 19 adet Bölge Müdürlüğü bulunmaktadır. Bu Müdürlükler Bölgeleri dahilindeki idari, personel, ambar-ayniyat ve makine-ekipman çalışmalarını da yürütür.

- Bölge Müdürlüklerine bağlı ve hizmetlerine paralel olarak verilen emir, prensip ve programlara göre : yatırım, teknik yardım ve kredi projelerini hazırlayıp uygulamak üzere 65 İlde Ekip Başmühendislikleri kurulmuştur. Başmühendislikler bünyelerindeki idari, personel, ambar-ayniyat ve makine-ekipman çalışmalarını da yürütür.

- Genel Müdürlüğün bünyesinde araştırma işlerini yürütüp, geliştiren ve gerekli tedbirleri alan 11 adet müstakil Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü kurulmuştur. Bu Müdürlükler Toprak ve Su Muhafaza, Zirai Sulama ve Arazi Islahı araştırmaları ile ilgili etüt, plan, proje ve programları hazırlar, bunlar için ön etütleri yapar. Çiftçi-Araştırma işbirliğini gerçekleştirmek ve sonucu alınmış projeleri çiftçilere ulaştırmak için kurs ve seminerler düzenlemek, demonstrasyon ve tarla günleri düzenlemek, kitap, rapor ve broşür yayınlamak da bu Müdürlüklerin hizmetleri arasındadır.

- Kanun, tüzük, yönetmelik esaslarına ve Genel Müdürlüğün hizmet politikasına paralel olarak teknik eleman, yardımcı personel ve çiftçiler için kurslar açan, seminerler ve toplantılar tertip eden ve bölgede TOPRAKSU eğitim çalışmaları düzenleyen 3 adet Eğitim Merkezi Müdürlüğü kurulmuştur. Bu Müdürlükler fotoğraf, film, slayt gibi cihazlardan faydalanarak çalışmaları çeşitli yönleri ile tespit ettirir ve bunlardan kurs, seminer ve toplantılarda yararlanılmasını sağlar, ayrıca ders araç ve gereçlerini temin ederler.

- Kanun, tüzük, yönetmelik esaslarına ve Genel Müdürlüğün talimatlarına göre, arazi çalışmalarına temel olacak hava fotoğrafları ve haritaların hazırlanması veya temin edilmesini, arazi çalışması sonunda meydana getirilen harita vb.’nin bir araya getirilip basılması Ankara’da kurulmuş olan Kartografya Müdürlüğünce yerine getirilmektedir. Bu Müdürlük özel teknik ve ekipman isteyen işleri bünyesinde yapmaktadır.

- Genel Müdürlüğün Makine varlığını temin etmek ve gelişimini sağlamak üzere Ankara ve İstanbul’da 2 adet Makine İkmal Müdürlüğü kurulmuştur. Bu müdürlükler Genel Müdürlüğün talimatları doğrultusunda; merkez ve taşra kuruluşları için içten ve dıştan makine ekipman ve yedek parça satın alır, yine merkez ve taşradaki makine ve araçların büyük onarım işlerini gerçekleştirir.

- Yukarıdaki Müdürlüklerin dışında bazılarının kaynağı dışardan temin edilen özel projeler için 2 adet Planlama Bölge Müdürlüğü ile 3 adet Proje Müdürlüğü kurulmuştur. Projeler tamamlandıktan sonra söz konusu Müdürlükler de uygulamadan kaldırılmaktadır.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü esas itibariyle bir tarım ülkesi olan yurdumuzda toprak ve su kaynaklarının en iyi şekilde kullanılarak günümüz koşullarına göre en yüksek verimin alınabilmesi için gerektiğinde kullanıcılarla da işbirliği yaparak büyük hizmetlerde bulunmuştur. Bu hizmetlerden bazıları şöyle sıralanabilir.

Ülkemizde ilk toprak etüt ve haritalama çalışmaları 1952-1954 yılları arasında yapılmış ve sonucunda “Türkiye Toprakları” ve 1:800.000 ölçekli “Türkiye Umumi Toprak Haritası” yayınlanmıştır. 1955 yılında ise Ankara Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü tarafından Adana ovasında temel toprak etütlerine başlanılmış olup 1:10000 ölçekli hava fotoğrafları kullanılarak toprak sınıflamasına tam anlamıyla yer verilmiştir. Bu sınıflamada topraklar seri, tip ve safhalara kadar ayrılmıştır. Bu etütlere dayanılarak yapılan sulama, drenaj ve ıslah çalışmaları sonucu Çukurova’da bugünkü verim artışı sağlanmıştır.

Bu etütlere dayalı uygulamalardan bir diğeri de 1968-1970 yıllarında yapılan Gediz ve Menemen Ovaları projesi olmuştur.

Yatırım, kooperatif ve teknik yardım proje alanlarında uygulanmak üzere Sulu Ziraat Arazi Sınıflaması ile Toprak Muhafaza Etütleri ve bunun yorumu olan Arazi Kullanma Kabiliyeti Sınıflaması gerçekleştirilmiştir.

1966 yılında yapımına başlanan “Türkiye Geliştirilmiş Toprak Haritası” 1:25000 ölçekli topoğrafik haritalar da kullanılarak ve 2-3 km. aralıklarla sondalar yapılarak 5 yıllık bir arazi çalışması sonucunda tamamlanmıştır. Bu etütten yararlanılarak 67 İlimizin her biri için; İl toprak varlığını, toprakların sorunlarını, kullanım şekillerini, kullanmaya uygunluk sınıflarını ve sınıflara göre kullanmada yapılması gereken değişiklikleri gösteren “İl Toprak Kaynağı Envanter Raporu” 1:100.000 ölçekli toprak haritaları ile birlikte hazırlanarak yayımlanmıştır.

Diğer yandan havza çapında yapılacak büyük tarımsal planlamalar için gerekli toprak bilgisini ayrıntılı olarak veren “Havza Toprak Raporları” hazırlanmış ve başta üniversiteler olmak üzere ihtiyaç duyan tüm kurum ve kuruluşların hizmetine sunulmuştur.

Yapılan bu etütler sonucu ülke topraklarının;

-1.5 Milyon hektarında çoraklık,

-2.8 Milyon hektarında drenaj,

-28.5 Milyon hektarında taşlılık,

-57.1 Milyon hektarında su erozyonu,

-0.5 Milyon hektarında rüzgar erozyonu, olduğu tespit edilmiştir.

Yine bu etütlere göre Türkiye’de ;

-İşlemeli tarıma uygun I,II,III ve IV.sınıf arazi miktarı 26.566.768 hektar,

-İşlenerek tarım yapmaya uygun olmayan V.VI ve VII.sınıf arazi miktarı 46.790.036 hektar,

-Su yüzeyi, taşlık, kayalık, kumul vb. gibi VIII.sınıf araziler ise 4.542.896 hektar, olarak saptanmıştır.

Diğer yandan işlemeli tarım yapılan 28.053.507 hektar alanın işlemeli tarıma uygun yani sulamaya müsait olan miktarı 21.779.317 hektardır. Ancak su kaynaklarına olan uzaklık ve yüksek kot farkı bu arazinin sadece 8.5 Milyon hektarının ekonomik olarak sulanabileceğini ortaya koymaktadır.

Son tespitlere göre Türkiye topraklarının genel durumu ana hatları ile Ek.2’deki cetvelde gösterilmiştir.

Topraklarımızın geçmiş yıllardaki değişimlerinin tespiti ile tarım dışında kullanılabilecek arazilerin planlanması ve toprak kaynaklarımızın israf edilmeden kullanılmasını hedefleyen “Türkiye Toprak Potansiyeli Etütleri ve Tarım Dışı Arazi Kullanım Planlaması” projesi uygulamaya konularak yaklaşık 78 Milyon hektarlık alanda etüt yapılmıştır.

Bir tarım ülkesi olan yurdumuzda, tarımsal üretimin artırılması için ekilen arazi miktarını genişletmek ve birim alandan daha fazla ürün almak ilkesinden hareketle 1/100.000 ölçekli toprak haritalarından faydalanarak “Türkiye Toprakları Verimlilik Envanteri Projesi” geliştirilmiş olup haritalar üzerine durumlarına göre azot, fosfor ve potasyum gibi verimlilik kombinasyonları işlenmiştir. Türkiye Tarım ve Çayır Mer’a arazilerinin bölgesel ve yöresel olarak bünye, toprak reaksiyonu, tuz, kireç, organik madde, P² 0⁵ ve K² 0 içerikleri tespit edilmiştir. Araştırma sonuçları ile Türkiye Toprakları Verimlilik Envanteri verilerine göre bitkilerin azot, fosfor ve potasyum ihtiyaçları dolayısıyla ticari gübre miktar ve cinsleri tespit edilmiştir. Ayrıca özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi’nin asit toprakları için gerekli kireç ihtiyacı da tespit edilmiştir. 1984 yılında biten bu proje ile km² bazında alınan numunelerin tahlili ve ülke genelinde ilçe bazında gübre ihtiyacı ve yetiştirilecek bitki çeşidine göre verilmesi gereken gübre miktarı belirlenmiş ve gübre israfı da bir ölçüde önlenmiştir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğüne ait 47 adet toprak tahlil laboratuarları ile gerek proje sahalarımızın ve gerekse çiftçi topraklarının tahlilleri ücretsiz yapılmıştır. 1984 yılı sonu itibariyle 2.229.188 toprak tahlili ve 150.329 su tahlili olmak üzere toplam 2.379.517 adet tahlil yapılmıştır.

Küçüksu olarak nitelendirilen ve debisi 500 Lt/sn’ye kadar olan sulamalarda; su alım tesisleri ve bütün nakil hatları, tarla içi geliştirme hizmetleri TOPRAKSU Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmiştir.

TOPRAKSU tarafından inşa edilen küçük sulama tesislerinin işletilmesi, bakım onarım ve devamlılıklarının sağlanması için çiftçilere Toprak ve Su Kooperatifleri kurdurulmuştur. İşletmeleri özel bilgi isteyen ve özel problemleri olan küçük sulama tesislerinin işletmeleri geçici olarak Döner Sermaye İşletme Müdürlüklerince yürütülmüş olup bu süre içinde de çiftçilerin eğitimleri sağlanmıştır. Bu tesislerin kooperatiflere veya çiftçi birliklerine devrinden sonrada; çiftçilerin eğitimlerine, teknik yardım hizmetlerine, tesislerin gözetim ve denetimlerine ve donatımlarının gerçekleşmesi için gerekli kredi çalışmalarını sürdürmüştür.

1956-1978 yılları arasında TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce yapılan küçüksu tesislerini gösteren tablo EK.3’te verilmiştir.

Sulama yapılan alanlarda veya yeni sulamaya açılacak sahalarda randımanlı bir sulamanın yapılabilmesi ve sulamadan beklenen faydanın sağlanabilmesi için aşağıda belirtilen tarla içi geliştirme hizmetlerinden lüzumlu olanlar uygulanmıştır.

-Suyun tarla başına kadar nakli ve tarla içi sulama kanallarının yapılması,

-Yağmur ve sulama suyu artıklarının yüzeyde birikmesini önlemek için yüzey tahliye kanallarının açılması,

-Tarla tesviyesi,

-Tarla içi drenajı,

-Tuzlu ve alkali toprakların ıslahı ile pulluk ve diğer sebeplerle oluşan sert tabakanın parçalanması,

-Tarla grup yollarının yapılması,

-Yatırımlarda ekonominin sağlanması, işletme masraflarının asgariye düşürülmesi ve ekonomik işletme büyüklüğünün altına düşmüş arazilerin toplulaştırılması,

-İşletmeye uygun alet ve ekipmanların temini,

-Çiftçinin eğitilmesi (bitki üretiminin planlanması ve münavebenin tatbiki, gübreleme, uygun alet ve ekipmanın kullanılması ve uygun sulama metodunun tatbiki için çiftçiye gerekli bilgi ve teknik yardımın sağlanması)

Yukarıda sayılan uygulamanın faydaları ise:

-Arazi kullanımında değişiklik olmakta, nadas kalkmakta ve sulanan saha artmaktadır.

-Mahsul paterni değişmekte, kalite iyileşmektedir.

-Üretim maliyeti düşmektedir.

-Tarımsal üretim ve gelir artmaktadır.

1963 yılında Dünya Bankasından Seyhan Projesi için alınan kredinin TOPRAKSU tarafından hazırlanacak projeler vasıtasıyla hızlandırılması uygun görülmüştür. T.C. Ziraat Bankası aracılığı ile verilecek bu krediler için 167 proje hazırlanmış olup bunlardan ancak 21 adedine kredi açılabilmiştir. Bu uygulama çok küçük boyutta kalınca da Yüksek Planlama Kurulu 1966 yılında tarla içi geliştirme hizmetlerinin Devlet yatırımı olarak yürütülmesine karar vermiştir.

Tarla içi geliştirme hizmetlerinde dış kredili projelere ait bilgi tablosu ile tarla içi geliştirme hizmetlerine ait genel bilgi tablosu Ek.4’te verilmiştir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü 1968 yılında Aşağı Büyük Menderes havzasında tarımsal sulama hizmetlerini yaptırmak isteyen çiftçi yatırımına belirli oranlarda iştirak ederek yeni bir tarla içi geliştirme projesini uygulamaya almıştır. 1984 yılı sonu itibariyle 155 projede 503.040 hektar alana tarla içi geliştirme hizmetleri götürülmüştür. İller düzeyindeki tarla içi geliştirme hizmetleri Ek.5’teki cetvelde görülmektedir.

Drenaj ve Toprak Islahı: Tuzlu, alkali, asitli ve turbiyer araziler ile ıslah sahalarının tarıma elverişli hale getirilmesine ilişkin hizmetleri kapsamaktadır. Bu uygulamalarla ilgili olarak TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce 1979 yılı sonuna kadar 458 proje ele alınmış, 97.347 çiftçi ailesinin yararlandığı 174.992 hektar sahaya hizmet götürülmüştür. Ülkemiz topraklarının problemlerinde belirtilen 4.3 Milyon hektardaki drenaj ve çorak ıslahı konusunda 1984 yılı sonu itibariyle 849 projede 243.965 hektar alana hizmet götürülmüştür. Bu uygulamalarla ilgili bilgileri içeren tablo Ek.6’da gösterilmiştir.

Arazi toplulaştırması anlamına gelen parçalanmış arazilerin birleştirilmesi ile birlikte sulama kanalları, drenaj sistemi, yol ve arazi tesviyesi yapıldığı takdirde fiziki yapılarda %30-40 oranlarında tasarruf sağlandığı gibi ortak kullanımı gerektiren yapılar için lüzumlu olan araziler de kamulaştırma yolu ile temin edilmektedir. İlk defa 1961 yılında Konya’da başlayan arazi toplulaştırma projesi daha sonra 1964 yılında Devlet Planlama Teşkilatı ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Teşkilatının (F.A.O) Antalya bölgesinde müştereken yürüttükleri proje ile devam etmiştir. 7457 sayılı yasaya dayanılarak TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce hazırlanan “Arazi Tevhidi Tüzüğü” ne dayanılarak yapılan toplulaştırmalar 1973 yılına kadar sürmüştür. Bu tüzük ile en geniş kapsamlı toplulaştırma projesi ise 1967 yılında Avrupa Yatırım Bankasından temin edilen kredi ile Manisa ve Menemen ovalarında gerçekleştirilmiştir.

1973 yılında yürürlüğe giren 1757 sayılı “Toprak ve Tarım Reformu” kanununa bağlı olarak çıkarılan “Arazi Toplulaştırma Yönetmeliği”ne göre yapılan toplulaştırmalar 10.05.1978 yılında yasanın Anayasa Mahkemesince yürürlükten kaldırılmasına kadar devam etmiştir. Bundan sonraki toplulaştırmalar ise Bakanlar Kurulu Kararı ile Arazi Toplulaştırma Tüzüğü’ne göre yürütülmüştür.

1961-1984 yılları arasında TOPRAKSU Genel müdürlüğünce yapılan 104 proje ile 71.338 hektar alanda toplulaştırma uygulaması yapılmıştır. Toplulaştırma projelerinin yıllara göre dağılımı aşağıdaki çizelgede görülmektedir.

Bu çalışma ile toprak ve suyu yerinde tutarak her türlü arazide birim alandan en yüksek verimin alınması ve üretkenliğin devamlılığı sağlanmıştır. Aksi halde Türkiye’de mevcut 49.444.693 hektar tarım ve otlak alanının üst kısmından her yıl ortalama 1 mm. Kalınlığında toprak aşınımla gitmekte olup bu da ülke yüzeyinden 494.446.930 m3 veya 791.115.088 ton verimli üst toprak kaybolmaktadır. Bu 18 cm. kalınlığında bir üst toprak olarak değerlendirildiğinde yaklaşık 274.693 hektar genişliğinde verimli tarım arazisinin kaybı olmaktadır. Oysaki aynı kalınlıkta bir toprak katının oluşumu için yüz yıllar geçmektedir. Ülke yüz ölçümümüzün % 73.4’ünün aşınım/erozyon etkisi altında olduğu göz önüne alındığında toprak ve su muhafaza çalışmalarının önemi ortaya çıkmaktadır. Bu konuda TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce 1984 yılı sonuna kadar çeşitli İllerdeki problemli alanlarda 1125 proje ile 250.314 hektar alanda uygulama çalışmaları yapılmış olup bu bilgilerin detayını gösteren tablo Ek.7’de verilmiştir.

Toprak muhafaza, havza ve arazi ıslahı çalışmaları aşağıdaki konulara göre yürütülmüştür.

Çiftçinin görerek eğitimini esas alan ve en çok Ege, Marmara ve Akdeniz Bölgelerinde uygulanan bu projelerle sekileme, bağ-meyvelik gibi tarımsal çalışmalar yapılmıştır. Bu konularda 401 proje uygulanmıştır.

Çoğunluğu TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce inşa edilen göletlerin su toplama havzalarını oluşturan 63 adet yandere havzasında uygulama yapılmıştır.

Kurak, bitki örtüsü yıpranmış ve aşırı otlatılmış alanlarda toprağın rüzgâr etkisiyle sürüklenip taşınması ve başka bir yere yığılması olayı genellikle Konya, Niğde, Kayseri, Kırşehir, Nevşehir ve Kars İllerimizde çok etkili olmuştur. Rüzgâr aşınımının ülkemizde kapladığı alan 465.913 hektar olup bunun 330.158 hektarı iyi nitelikli tarım arazisinde yer almaktadır. Konu ile ilgili olarak Konya-Karapınar, Kars-Aralık, Kayseri-İncesu-Yavaşovası, Konya-Çumra-Kalkın, Kırşehir-Merkez-Akçaoğul ve Samsun-Merkez-Bozköy’de çalışmalar yapılmıştır.

Anızı yüzeyde bırakacak şekilde tarlayı işlemek ve sürümü eğime aykırı olarak yapılan bu uygulama 19 İlde gerçekleştirilmiştir. Uygulamalar yılda 400 mm.’nin altında yağış alan Orta ve Güneydoğu Anadolu İllerinde yapılmıştır.

Taşlı arazilerdeki çalışmalarla; derin topraklı düz yada hafif eğimli alanlarda taşlar sökülüp toplanmış ve tarla dışına çıkarılmış olup, tarlalar makinalı tarıma elverişli hale getirilmiştir. Böylece arazi yüzeyi arttığından üretimde de artış sağlanmıştır.

Güneydoğu Anadolu İllerinde 407.557 hektar ıslaha elverişli taşlı arazinin tespiti yapılmıştır. Taşlı arazi ıslah çalışmaları Gaziantep, Şanlıurfa, Mardin, Diyarbakır, Siirt, Muş, Hatay, Konya, Niğde, Nevşehir, Aydın, Manisa, Sivas, Kahramanmaraş ve Kayseri İllerimizde etkili bir şekilde uygulanmıştır.

Arazi ıslahı kapsamında ayrıca Aydın, Manisa ve Niğde İllerinde kök derinliği içindeki gelişmiş katların riperle kırılması şeklindeki Sert Kat Islahı projeleri uygulanmış ve çok olumlu sonuçlar alınmıştır.

Sulamaya açılan eğimli arazinin sekilenmesi, düşülü yan kanallar inşa edilmesi ve tamamlayıcı diğer önlemlerin alınması şeklindeki bu projelerden 16 adedi 5 İlde sulu seki çalışması olarak başarıyla uygulanmıştır.

1977 yılından itibaren Ana akarsular ve bunların büyük yan kolları dışındaki yan derelerin ıslah edilmelerine başlanılmış ve bu projelerle su ve toprak kayıpları en aza indirilmiş olup taşkın olayları da önlenmiştir.

Ege-Akdeniz kıyı şeridi ile buradan Hakkari İline kadar uzanan Güneydoğu Anadolu kuşağında yer alan ve TOPRAKSU’nun ana görevlerinden olan yabani fıstıklık, zeytinlik ve makiliklerin ıslahı projesi kapsamında ve 1977-1984 yılları arasında Siirt, Hakkari ve Adıyaman İllerinde başarılı bir şekilde yabani fıstık ıslahı çalışmaları yapılmıştır.

Yıllık yağışın Bölgeler arasında büyük farklılıklar gösterdiği ülkemizde sulama suyu ihtiyacı genellikle yağışın en az olduğu yaz aylarında ortaya çıkmaktadır. Esas itibariyle bir tarım ülkesi olan yurdumuzda tarımsal sulama suyu ihtiyacı yanında, hayvan içme suyunu karşılamak, üst havzalarda oluşan erozyonu kontrol altına almak ve büyük havzaların taşkın etkisini azaltmak amacıyla TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce Gölet yapım uygulamalarına önem ve öncelik verilmiştir. Göletler devamlı akışı bulunan veya bulunmayan küçük akarsular üzerine tesis edildiği gibi, özellikle akarsuların bulunmadığı yerlerde akışa geçen yağışların toplanması amacıyla da inşa edilmiştir. Gölet inşa etmekle ayrıca yaban yaşamı için belirli kanatlı hayvanlara yaşam ortamı hazırlanmış, iç sularda ise kültür balıkçılığını geliştirmeye imkan sağlanmıştır.

1984 yılı sonu itibariyle TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce 303.649.000 m³ depolama hacimli 347 adet sulama göleti yapılmış olup bununla ilgili detaylı bilgiler Ek.8’de, bu uygulamaların İllere göre dağılımı ise Ek.9’da verilmiştir. TOPRAKSU Genel Müdürlüğü tarımdaki sulama suyu göletlerinin yanı sıra hayvancılıkla uğraşan vatandaşlarımızın sıkıntılarına da çare olmak amacıyla hayvan içme suyu göletleri de inşa etmiştir. Bu maksatla İller itibariyle yapılan çalışmaları gösteren bilgiler Ek.10’da belirtilmiştir. Cetvelin incelenmesinden de görüleceği gibi bu uygulamalar ile 515 gölet yapılmış olup, söz konusu göletlerden 415.720’si küçükbaş 1.534.229’zu ise büyükbaş olmak üzere toplam 1.949.949 adet hayvana içme suyu sağlanmıştır.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü uzun, orta ve kısa vadeli olarak proje ve uygulamalarını yaptığı bazı çalışmalarında Ulusal Bütçe Kaynakları yanında Dış Kredi Kaynakları da temin ederek işlerin zamanında ve istenilen şartlara uygun olarak tamamlanmasına gerekli özeni göstermiştir. Bu projelerden bazıları 1984 yılı sonu itibariyle tamamlanmış olup bazılarının çalışmaları devam etmektedir.

Aşağıda sıralaması yapılan projelerin 1984 yılı sonu itibariyle genel durumlarını gösteren cetveller Ek.11 ve Ek.12’de verilmiştir. Cetveller incelendiğinde yapılan hizmetler ve harcanan bütçe-dış kredi kaynakları net olarak görülmektedir.

1- Aşağı Seyhan I ve II. Sayfa Projeleri

2- Berdan II. Projesi

3- Aşağı Gediz Projesi

4- Aşağı Ceyhan Projesi

5- Çorum-Çankırı Projesi

6- Erzurum Kırsal Kalkınma Projesi

7- Trakya-Yozgat Güneydoğu Anadolu Projesi

Yukarıda belirtilen ve çalışmaları devam eden projeler dışında hazırlanmış olup dış kredi kaynak arayışları süren uzun vadeli projeler ise ;

- Trakya Küçüksu Kaynakları Geliştirme Projesi. Projenin uygulama süresi 20 yıl.

- Yozgat İli Toprak ve Su Kaynakları Geliştirme Projesi. Projenin uygulama süresi 15 yıl.

- Antalya Traverten Arazi Islahı Projesi. Projenin uygulama süresi 10 yıl.

- Güneydoğu Anadolu Bölgesi Toplu Arazi Islahı Projesi. Projenin uygulama süresi 8 yıl.

- Karadeniz Bölgesi Kireçleme Projesi.

- Erzurum Entegre Kırsal Kalkınma Projesi. Proje Erzurum’un tüm köylerinde 5 yıl içinde kademeli olarak uygulanacaktır.

- Iğdır Projesi. Proje uygulama süresi 10 yıl.

- Şanlıurfa-Akçakale Yeraltı Suyu Sulama Projesi. Proje uygulama süresi 5 yıl.

- Şanlıurfa İli Göletlerle Sulama Projesi. Proje uygulama süresi 19 yıl.

- Adıyaman-Malatya İlleri Göletlerle Sulama Projesi. Proje uygulama süresi 7 yıl.

- Güneydoğu Anadolu Bölgesi Toprak muhafaza ve Fıstıklık Islah Projesi. Proje uygulama süresi 10 yıl.

- Şanlıurfa-Ceylanpınar İki Cırcıplar Yeraltı Suyu ile Sulama projesi. Bu proje TEK, DSİ ve TOPRAKSU tarafından gerçekleştirilecek olup Toprak ve Tarım Reformu Fonundan finanse edilecektir.

Tarım alanlarındaki kamu yatırımlarını çiftçi yatırımları ile tamamlamak, çiftçilerin bu yatırımlarda noksan kalan mali güçlerini desteklemek ve birim alandan azami verimi elde etmek amacını taşıyan projeye dayalı kontrollü kredi faaliyeti ilk olarak 1960 yılında TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce başlatılmıştır. Aynı yıl Tarım Bakanlığı, T.C. Ziraat Bankası ve Amerikan İktisadi İşbirliği Teşkilatı arasında Toprak Muhafaza, Zirai Sulama ve Arazi Islahı faaliyetlerini özendirme nedeniyle karşılıklı paralar kredi fonu kurularak yürürlüğe girmiştir.

1960 yılından 1984 yılı sonuna kadar Genel Bütçe ve AID fonundan temin edilen kredi miktarı yıllara göre aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğünün kredi çalışmaları içerisinde 1960-1984 yılları arasındaki proje ve uygulamalarını gösteren cetvel Ek.13’te verilmiştir.

Bunların dışında kooperatif kurulmasını gerektirmeyen küçük sulama tesisleri de işletilmek üzere Köy Tüzel Kişiliklerine veya Belediyelere devredilmiştir.

1984 yılı sonuna kadar 1708 Toprak ve su kooperatifi kurulmuş olup zaman içinde bunlardan 368’i faaliyetlerini sona erdirmiştir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü kuruluş kanununun 2.maddesinin (i) fıkrasına göre kurulmuş olan Döner Sermayeli İşletmeleri yıllık yatırım projelerinde yer alan hazineye veya vatandaşa ait arazilerdeki;

a-Toprak Muhafaza İşleri,

b-Arazi Islah İşleri,

c-Tarımsal Sulama İşleri,

d-Etüt ve Tahlil İşleri,

gibi çalışma ve uygulamaları için bir nevi müteahhitlik hizmeti verilmiştir. Bu uygulamalarda işin yapılabilmesi için ihale kanunlarına göre tespit edilen keşif bedelinden belirli indirim yapılarak bulunan ihale bedeli ile hizmetler yürütülmüş ve elde edilen gelir ile de kıymet artışı yaratılarak her yıl çalışma alanı genişletilmiştir. En önemlisi ise uygulama ile işler şartnamelere uygun olarak ve zamanında bitirilmiştir. Döner Sermayeli İşletmeler sahip olduğu makine ve ekipmanları ücret mukabilinde müteahhit emrine vererek de bu tip kuruluşları özendirmiştir. Hizmetleri yapacak müteahhit bulunamadığı durumlarda da yine bu işletmeler devreye girerek eksikliği gidermişlerdir.

1957 yılında sadece 5 adet olan işletme sayısı 1984 yılı sonu itibariyle 35 adede yükselmiştir. TOPRAKSU Döner Sermayeli İşletmeleri ile ilgili geniş bilgiyi içeren cetvel Ek.14’te verilmiştir.

TOPRAKSU araştırma çalışmaları; İlk olarak 1947 yılında “Bölge Sulu Ziraat Deneme İstasyonları” adı altında kurulan birimlerle başlamıştır. Bu çalışmalarla; inşa edilen sulama şebekelerinin developman periyodunu kısaltarak beklenen faydaların ve gelirin temini için, özellikle sulu tarım tekniğinin gerektirdiği deneme ve araştırmaları yapmak, çevre çiftçisine sulu tarım tekniğini göstermek ve öğretmek olmuştur. Daha sonraki yıllarda revize edilen araştırma yönetmeliği ile de araştırma hizmetleri disipline edilerek daha iyi hizmet verme imkanına kavuşturulmuştur.

Tarsus, Menemen, Konya, Eskişehir, Tokat, Şanlıurfa, Samsun, Erzurum, Kırklareli Bölge TOPRAKSU Araştırma Enstitüleri, Ankara Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü ve Ankara Merkez TOPRAKSU Araştırma Enstitüsü’nden oluşan 11 adet ünitede;

-Sulama ve Toprak Fiziği Araştırmaları

-Hidrolojik Araştırmalar

-Drenaj ve Çorak Toprakların Araştırmaları

-Tarımsal Mekanizasyon Araştırmaları

-Ekonomi, İşletme ve İstatistik Araştırmaları

-Bitki Yetiştirme, Beslenme ve Toprak Verimliliği Araştırmaları,

gibi konularda çalışmalar en son teknolojik gelişmelere uygun olarak yürütülmüştür.

1984 yılı sonuna kadar toprak ve su kaynaklarının en iyi ve verim alınabilecek şekilde değerlendirilmesine yönelik 848 adet araştırma projesi sonuçlandırılmış ve elde edilen doneler uygulamalarda kullanılarak büyük ekonomik fayda yanında, yatırımlarda etkinlik de sağlanmıştır. Diğer taraftan da araştırma sonuçları broşürlerle çiftçilerimize intikal ettirilmiş olup bu sayede de 3.5 Milyon hektar çiftçi arazisinde modern sulu ve kuru tarım tekniği ile çeşitli adaptasyon uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca potansiyeli büyük ovalar için hazırlanan 8 bölgesel sulama rehberi ile Türkiye’de sulanan bitkilerin su tüketim rehberi, tarımsal ürünlerin üretim girdileri ve maliyetleri rehberi gibi ülkesel rehberlerde dahil olmak üzere 888 adet teknik yayın yapılmıştır. Toprak ve su kaynaklarının daha iyi değerlendirilmesini konu alan 310 adet araştırma projesi devam etmektedir.

Araştırma kuruluşları ile ilgili detaylı bilgileri içeren cetvel Ek.15’te verilmiştir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü kuruluş kanunu ile verilen görevleri günün teknolojideki ve tarım alanlarındaki en son gelişmelerine göre başarı ile sürdürebilmek için istihdam ettiği çeşitli branşlardaki personelini özellikle hizmet içi eğitimlerle ihtisaslaştırmıştır. Teşkilatta görev alan her teknik eleman bir yıl çalıştırıldıktan sonra “Toprak Muhafaza ve Zirai Sulama” temel eğitimine alınıp, bu eğitimi başarı ile bitirenler daha sonra ihtisas eğitimlerine tabi tutulmuşlardır. Böylece de toprak ve suyun tarımda daha uygun biçimde kullanılması, inşaat, işletme ve agronomi konularının birlikte uygulanması hususlarında teknik elemanların uzmanlaşmaları sağlanmıştır. Bu elemanlardan bazıları da her yıl çeşitli teknik yardımlardan faydalanılarak eğitim için yurt dışına gönderilmişlerdir.

TOPRAKSU Genel Müdürlüğü bünyesindeki Mühendislerin dışında olup ancak çalışmaların temelini oluşturan Topoğraf, Sürveyan, Etüt ve Kontrol Teknisyeni gibi personele de bilgi ve becerilerini arttırmak amacıyla sık sık kurs ve seminerler düzenlenmiştir. Makine parkında bulunan araç ve iş makinalarının sürekli faal halde tutulması ve ekonomik işletilmesinde önemli yeri olan usta, usta yardımcısı, operatör gibi sanat sınıfı personele de gerek kendi bünyesinde ve gerekse diğer kurumların açtığı kurs ve seminerlerde eğitim alma imkanları sağlanmıştır. TOPRAKSU’nun en önemli eğitim uygulamalarından bir diğeri de çiftçilerin eğitimi olmuştur. Türkiye’nin toprak ve su sorunlarını ve çözüm yollarını önder çiftçiler aracılığıyla büyük kitlelere yaymayı amaçlayan bu hedefi doğrultusunda yaklaşık yüzbin çiftçi muhtelif projelerin uygulanması sırasında çiftçi eğitim kamplarında çalıştırılarak eğitilmişlerdir. Yukarıdaki eğitim uygulamaları dışında ziraat, makine, inşaat, kimya ve jeoloji dallarında öğrenim gören 1587 öğrenciye nazari ve pratik yapma imkanları sağlanarak staj yaptırılmıştır.

Hizmet içi eğitimin en önemli araçlarından biri olan yayın konusuna gerekli özen gösterilmiş olup, hazırlanan yayınlar çok kısa süre içerisinde ilgililere çalışanlara ulaştırılmıştır. Düzenlenen kurs ve seminerlerdeki ders notlarının yanı sıra TOPRAKSU hizmetleri konularında da kitaplar hazırlanarak yayınlanmıştır. Bölge Araştırma Enstitüleri de müstakil olarak sonuçlandırdıkları projeleri birer rapor halinde yayınlayarak ilgilenenlerin bilgilerine sunmuşlardır.

Yurdumuzda tarım sektörü içinde toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesi yönünden TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce büyük yatırımlar yapılmıştır. Bunun en güzel örneği Ek.16’daki yıllar itibariyle bütçe ödeneklerinin cari, yatırım ve transfer harcamalarındaki paylarını belirten cetvelde görülmektedir. Özellikle son yıllarda TOPRAKSU bütçe ödeneği içerisinde cari harcamalarda fazla bir artış görülmezken yatırım harcamalarındaki pay sürekli artış göstermiştir. Bütçe içindeki bu yatırımların sektör bazında ana hizmet uygulamalarını gösteren genel tablo Ek.17’de, grafiksel görünümü ise Ek.17-1’de net olarak görülmektedir. Daha önceki bölümlerde yapılan uygulamalar dikkatlice incelenirse TOPRAKSU Genel Müdürlüğünün kısıtlı bütçe imkanlarına rağmen kırsal kesime çok önemli ve gerekli hizmetler sunduğu görülmektedir. Ayrıca bir takım proje ve uygulamalarda dış kredi kaynaklarının kullanıldığı da göz önüne alınırsa zamanımızda TOPRAKSU hizmetlerinin nedenli önem taşıdığı ortaya çıkmaktadır.

TOPRAKSU yatırım uygulamalarında makine ve ekipmanın yeri önemli bir faktörü teşkil etmektedir. Çünkü hizmet uygulamalarının büyük bir bölümü makine ve ekipmanlarıyla yapılmaktadır. Bu nedenle yapılan hizmetlerde en yüksek verimi alabilecek şekilde ve en son teknolojiyi taşıyan yeterli kapasite ve sayıda bir makine parkı oluşturulmuştur. Oluşturulan bu makine parkının finansmanı da iç ve dış kaynaklardan temin edilmiştir. Makine parkının genel durumu ile ilgili tablo Ek.18’de görülmektedir.

Yıllık plan ve programların etkin bir biçimde uygulanmasını sağlamak amacıyla TOPRAKSU Genel Müdürlüğünce nitelikli ve hizmet sektörüne uygun yeterli sayıda teknik ve yardımcı personel istihdam edilmiştir. 1984 yılı sonu itibariyle Merkez ve Taşrayı kapsayan TOPRAKSU Genel Müdürlüğüne ait teknik ve yardımcı